Fout
  • JFTP::login: Unable to login
  • JFTP::write: Unable to use passive mode

Eindelijk heb ik eens tijd gevonden met de zevendelige documentaire van Bram Vermeulen over Turkije, genaamd ‘In Turkije’, te bekijken. Het werd onderhand ook tijd. Ik begon met deel één ‘de Vader van de Turken’, welke over Atatürk ging.

Het verhaal centreert zich rondom Bram Vermeulen die meteen in de openingsminuten vertelt over de pracht en praal van Istanbul, waar hij dan bijna een jaar woont als correspondent voor verschillende Nederlandse media. Hij verhaalt over de Gucci- en Prada-winkels in de drukke winkelstraten van Istanbul die hem “doen denken aan de PC Hooftstraat of de Kalverstraat”.

Maar dan “voelt” Bram zich ineens “weer buitenlander als in de drukste stad, op het drukste plein, het leger en de politie de macht overnemen.”

Wat bedoelt Bram hiermee? Nou het is die dag 10 november 2010 en de klok slaat 5 over negen ’s ochtends, het is daarmee tot op de minuut nauwkeurig precies 72 jaar geleden dat vader des vaderlands Mustafa Kemal Atatürk overleed. Nu is het niet helemaal terecht dat Bram zegt dat “het leger en de politie” de macht overnemen, want in feite organiseert het leger zulke evenementen zoals herdenkingen. Dit omdat Atatürk zelf lange tijd een militair was en daarna nog altijd (zoals elk ander president van Turkije automatisch ook is) de hoogste legerbevelhebber was. Hierdoor ziet het leger van Turkije het als zijn taak om dit soort ceremonies op te zetten. De politie is er slechts om alles in goede banen te leiden, alhoewel het leger daar meestal geen behoefte aan heeft.

Het is ook erg duidelijk op de beelden te zien dat er weliswaar een grote groep mensen een minuut stilte houdt voor Atatürk, maar tegelijkertijd zijn er ook mensen te zien die gewoon met haast naar hun werk gaan. Het is dus niet zo dat het leger en de politie de “macht of regie overnemen” en iedereen dwingen om mee te doen aan de herdenking. Dat is toch een misvatting wat niet helemaal rechtgezet wordt door Bram.

Wat wel goed tot zijn recht komt, is de reden waarom veel mensen in Turkije zoveel van Atatürk houden. Bram stelt de vraag aan verschillende mensen en vrijwel allemaal geven ze hetzelfde antwoord: “Omdat Turkije anders niet in zijn huidige vorm zou bestaan, het zou dan een kolonie zijn. Atatürk heeft in een tijd van bittere armoede, in een tijd waarin niet de Osmaanse sultans maar buitenlandse mogendheden het Turkse volk regeerden, onderdrukten en martelden, het voor elkaar gekregen om een nieuwe en machtige staat te creëren. Hij kwam uit het niets en redde het Turkse volk.”

Meteen moest ik denken aan de vergelijking die sommige mensen maken tussen Atatürk en dictators. Nu gaat deze redenering alleen op als men met ‘dictator’ het oude Latijnse woord ‘dicteren’ bedoelt, dus iemand die het beleid vaststel en dicteert wat er nu moet gebeuren. Een soort van manager van een bedrijf, een afdelingshoofd die het personeel aanstuurt. Dat klopt nog enigszins wel. Echter, als er met ‘dictator’ een tiran wordt bedoelt, dan slaat men hiermee de plank helemaal mis.

Mijn angst werd overigens werkelijkheid toen aan het eind van de documentaire de jonge studente Merve aan het woord kwam en zij inderdaad (uit extreemlinkse sympathieën) Atatürk een “dictator” noemde. Hier kom ik later op terug.

Wat wel interessant was aan de documentaire is een voorbeeld wat de gedachtegang die in Nederland heerst, en waar ik ook altijd aandacht voor vraag, goed weergeeft. Er is nu eenmaal een soort van algemeen vooroordeel jegens Turkije. Bram vertelt zelf namelijk dat toen hij zijn vrienden vertelde dat hij na zeven jaar in Zuid-Afrika naar Turkije ging, ze meteen erg verbaasd waren. Want waarom ging Bram daar naartoe? Hiervoor was hij in Afrika en dat was exotisch maar Turkije? “Dat waren die mensen in achterstandswijken, die Turkse vrouwen met hoofddoeken en veel te grote boodschappentassen.” En helaas heerst dit beeld er in Nederland, dit terwijl Turkije een machtig land is. Een regionaal grootmacht en een land met veel internationaal aanzien.

Je ziet echter dat Bram zelf ook te lijden heeft aan dat beeld, want hij stelt zelf dat “in Turkije westerse en islamitische normen en/of waarden” heersen. Maar wie bepaalt wat westers is? En waarom wordt het zo gesteld dat ‘westers’ tegengesteld is aan ‘islamitisch’? Moet het niet zijn ‘christelijk’ tegenover ‘islamitisch’? Of juist ‘oosters’ tegenover ‘westers’? Want wat is westers? Een moslim in West-Europa is dus beide? Waarom sluit het één het ander uit? Het is toch typisch een geval van appels met peren vergelijken, maar goed dat is toch het beeld in Nederland (en West-Europa). Turkije is “niet westers”. Wat dan wel ‘westers’ is, blijft een groot vraagteken maar de meeste mensen zullen toch zeggen “Turkije is in ieder geval niet westers.” Wat in Nederland dan typisch westers is, kan men ook niet vertellen maar wat buiten kijf staat, is het feit dat Turkije in ieder geval “niet westers is”. Veelal wordt dit gevoel van ‘westers’ geassocieerd met dingen zoals democratie, terwijl democratie uit Zuidoost-Europa (Griekenland en de westkust van Turkije) komt en niet uit West-Europa of Amerika.

In dat soort gevallen is men vaak geneigd om Griekenland toch nog bij “West-Europa” te rekenen maar dan de grens bij Turkije te trekken. Net zoals in de documentaire blijkt dan toch dat Turkije veel te verduren krijgt van het “westen”. Zo verhaalt een Turks veteraan van de Korea Oorlog uit de jaren ’50 dat “Amerikanen met een bataljon er niet in slaagden om heuvels in te nemen, maar een Turks compagnie kreeg het voor elkaar om diezelfde heuvels wel in te nemen.” Het moet dus gezegd worden dat Turken veelal gebruikt werden om de “vuile klusjes” op te knappen, dit terwijl een compagnie beduidend kleiner is dan een bataljon. Zo is weer duidelijk hoe er tegen Turkije gekeken wordt: als een soort knecht of assistent van het “westen”. Het probleem is echter dat Turken, net als in de Korea Oorlog, erg succesvol zijn in het uitvoeren van deze taken omdat het land veel meer potentie heeft. Het is het equivalent van een universitair cum laude afgestudeerde, aan te nemen om als secretaresse te werken. Tuurlijk zullen jouw mails nu in correct Nederlands beantwoorden maar benut jij wel de volledige capaciteit van die persoon?

Afijn, een belangrijk aspect wat naar voren kwam in deze documentaire is het aspect van ‘laiklik’, oftewel laïcité, welke in de documentaire onterecht werd vertaald als ‘secularisme’. In werkelijkheid is laïcité een strengere vorm van secularisme, een soort van communisme in verhouding tot socialisme. En deze is zeer belangrijk in Turkije, waar het overgrote deel Atatürk dankbaar is dat religie en staat streng gescheiden zijn. Nu hebben veel mensen een beeld van Turkije dat de Atatürk-aanhangers “ongelovig” zijn. Bram gaat daarin mee door te zeggen dat “er gezegd wordt dat Atatürk op zijn sterfbed zou hebben gezegd dat hijzelf ongelovig is, en dat het eigenlijk veel beter voor de wereld zou zijn als alle religies op de bodem van de zee lagen”. Nu zou dat erg frappant zijn want “on the bodem of the sea” is een Engels-Amerikaans gezegde wat in Turkije of de Turkse taal niet terugkomt. Los daarvan heb ik de bronnen die deze zin of ‘quote’ van Atatürk zouden moeten steunen niet teruggevonden. Er moet ook gezegd worden dat Atatürk de laatste dagen van zijn leven doodziek op bed lag en waarschijnlijk niet in staat was om te praten. Dus het is vrij duidelijk dat Bram erin getuind is door middel van ‘zeggen-horen’, maar een echte journalist hoort te weten dat er onder het volk veelal ‘urban legends’ rondspoken die niks met de werkelijkheid te maken hebben.

Dat Bram er niks van snapt, zegt hij ook zelf als de fanatieke Atatürk-aanhanger Ünal, die zijn auto heeft getransformeerd tot een ‘Atatürk’-auto, hem mededeelt dat hij nu meteen wegmoet omdat hij anders niet op tijd kan bidden in de moskee: “Ik heb er niks van begrepen, Ünal neemt mij in zijn Atatürk-auto mee naar de moskee om te bidden!” En inderdaad Bram, op sommige punten heb je er niks van begrepen.

Een ander punt van kritiek, en waar Bram ook weer een aandeel in heeft, is dat de overheid van Turkije druk zou uitoefenen op journalisten; zowel op binnenlandse journalisten als op buitenlandse correspondenten. Bram maakt daar eerst korte metten mee, maar maakt dan opeens een rare opmerking: “Als correspondent heb je nooit problemen in Turkije, je komt vrij makkelijk aan een perskaart en er is altijd een goedwillend bestuur. Ze helpen je met een glimlach.” Dit zou veel te maken kunnen hebben met de typisch Turkse gastvrijheid en het feit dat Turkije als staat nu eenmaal niks te verbergen heeft en dus geheel open staat voor alles en iedereen.

Als Bram dan een herdenking van Hrant Dink bijwoont, nota bene iemand die niet is doodgeschoten wegens zijn openbaringen als journalist maar door een politieke extremist die aan het puberen was, maakt hij de raarste opmerking. “Hier voel je toch dat er grenzen zijn aan die openheid in Turkije wat betreft journalisten.”

In zijn eerste quote verhaalt Bram echter over het Turkse staatsapparaat en in het tweede gaat het om Hrant Dink en een 17-jarige puber die door het lint ging. Hoe is dit de schuld van de Turkse staat? Is Clinton verantwoordelijk voor de moorden op Columbine High School? Of is CDA verantwoordelijk voor de moord op Theo van Gogh of Pim Fortuijn? Is er nu ook een grens aan wat je kan zeggen als politicus en/of journalist in Nederland? Moet ik Nederland nu ook beschuldigen van censuur door te stellen: “Ja, je krijgt makkelijk een perskaart maar Theo en Pim zijn wel vermoord dus er zijn wel degelijk grenzen in Nederland aan wat je wel en niet kan zeggen”?

Het zijn toch dubieuze dingen die veel weg hebben van een dubbele standaard. Als laatst komt in de documentaire een jonge extreemlinke studente aan bod, genaamd Merve. Het is typisch dat dit als laatst wordt getoond want meestal blijft hetgeen je als laatst hebt gezien in een documentaire ook het langst hangen. In dat kader is het toch jammer dat er ruimte wordt besteed aan een kleine minderheid binnen Turkije op een dusdanige manier dat deze politieke minderheid proportioneel veel aandacht krijgt door de laatste zendtijd van de documentaire op te slokken. Dit terwijl er halverwege de documentaire dingen gezegd worden die de meerderheid van de Turken veel beter vertegenwoordigen:

- “Alle extreme religies en ideologieën zijn slecht, laïcité houdt dat in bedwang.”
- “Ik heb respect voor alle stromingen, politiek en religieus, maar houd mijzelf afzijdig en neutraal. Dat is het enige en veiligste antwoord op een politieke vraag.” Etc.

Afijn, het woord wordt dus gelaten aan Merve en zij steekt meteen hard van wal door te stellen dat “Atatürk een dictator was omdat hij bepaalde misdaden had gepleegd”. Nu is het in Turkije zo dat het overgrote deel van de Turken een grote fan is van Atatürk, alhoewel dat (helaas) steeds minder wordt door de groeiende aanhangers van de politieke islam. Deze politieke islamisten hebben namelijk een gezamenlijke vijand nodig om zich daartegen te kunnen afzetten, wat is dan beter dan het nationale symbool van de establishment aan te pakken? Schoppen tegen de gevestigde orde doet namelijk altijd wonderen.

Daarentegen heb je ook een klein deel binnen de linkse politieke partijen die zich zeer kritisch uitlaten over Atatürk. Dit zijn meestal de mensen die zich toespitsen op provocatie om zo de openheid van Turkije te bevorderen. Links heeft van oudsher veel steun van aanhangers van Atatürk en de politieke partij van Atatürk (de CHP) staat ook bekend als ‘centrum-links’. In een tijd dat links door de Osmaanse sultans niet werd getolereerd, is links in wezen door Atatürk onder bescherming genomen. Vandaar dat veel linkse Alevieten zeer trouwe en loyale aanhangers van zowel de CHP als Atatürk zijn. De enkeling die is doorgeschoten in zijn of haar idealen dat Turkije nog opener moet zijn (frappant genoeg iets wat Atatürk zelf ook predikte), proberen dat aan de kaak te stellen door provocaties. Een soort van Theo van Gogh-middel om de islam op de politieke agenda te zetten, alleen is het in Turkije niet de islam maar het durven vormen van eigen meningen. Merve is, zo op het eerste oog, ook een product daarvan. Ze stelt zelf dat haar familie “fanatiek Atatürk-aanhanger is”, maar dat ze het allemaal te veel vindt. Ze noemt Atatürk een “dictator die bepaalde misdaden heeft gepleegd”, maar kan er geen opnoemen. Ze weet niet welke misdaden, waarom dat misdaden zijn of zelfs hoezo zij dat zegt; maar ze weet wel zelfverzekerd te melden dat het misdaden zijn. Zonder enige vorm van redenatie en/of argumentatie. Zelfs de rechten die Atatürk bracht voor vrouwen, jaren voordat dit in Nederland en/of West-Europa gebeurde, noemt Merve “zogenaamde vrouwenemancipatie”. Waarom ze dit noemt, kan ze echter niet uitleggen en voorbeelden geven kan ze ook niet.

Door het gebrek aan argumenten, redenen en voorbeelden heeft deze tirade alles weg van een typische geval van provocatie. Zelfs Bram snapt uiteindelijk dat haar doel slechts ter provocatie is bedoeld en stelt: “Mag je dat wel zeggen? Ik ben zelfs bang nu.” Maar Bram maakt weer de klassieke fout door te doen alsof er in Turkije een soort van geheime Gestapo-achtige politie is, die dit controleert. Daar is helemaal geen sprake van! Het is gewoon dat veel Turken van Atatürk houden en het niet zullen tolereren als er onnodig geprovoceerd wordt door één of ander snotneus. Hetzelfde is in Nederland aan de gang, je mag Beatrix ook niet zomaar beledigen. Het is echter niet zo dat de AIVD alle telefoongesprekken afluistert op zoek naar beledigende teksten over Beatrix. Dat is echter wel wat Bram insinueert over Turkije en dat is zeer kwalijk te noemen.

Merve probeert later nog te water bij de wijn te doen door te stellen: “Ik gebruik het woord dictator niet negatief, je kan een dictator zijn zonder een Hitler te zijn. Het is gewoon een manier van bestuur.”

Meteen daarna zegt Merve dat haar familie stelt dat ze is gehersenspoeld, mede door haar inhoudloze kritiek op Atatürk zonder enige vorm van argumentatie, redenatie en/of voorbeelden, maar ook omdat ze het “ondemocratisch noemt om een partij te verbieden”. Het feit dat deze partij terreur promoot, doet daar volgens haar niets aan af. Ook al is dat voor de Europese Unie, NAVO en VS een totaal ander geval, zie bijvoorbeeld het voorbeeld van Hamas.

Merve is waarschijnlijk ook gehersenspoeld, wellicht door een vriendje en anders door mensen met wie zij omgaat. Alleen dat zou verklaren waarom ze dit soort dingen zegt, jammer dat ze van Bram een podium krijgt in deze documentaire.

Al met al was het dus een documentaire die tot de laatste minuten vrij goed leek te zijn, maar helaas namen de heersende vooroordelen en niet genoeg onderzochte stellingen (die roddels bleken te zijn) in de laatste minuten van de documentaire de overhand. Ter afsluiting zou ik dit eerste deel een krappe voldoende geven, een zeer krappe voldoende met hakken over de sloot.

 

Login of registreer om een reactie te plaatsen